Omvang, oorzaken en begripsbepaling

Nederland telt ongeveer 1,5 miljoen volwassenen die moeite hebben met lezen, schrijven of rekenen. Deze mensen kunnen worden aangeduid als laaggeletterd. Het gaat om ongeveer 13 procent van de volwassen bevolking. Laaggeletterdheid komt voor bij allochtonen en autochtonen, bij jonge en oude mensen, bij mannen en vrouwen en bij werkenden en niet-werkenden. Dit maakt het onmogelijk om een eenduidige profielschets van ‘een laaggeletterde’ te geven.

Mensen die laaggeletterd zijn, kunnen onvoldoende lezen en schrijven - en vaak ook onvoldoende rekenen - om volwaardig deel te kunnen nemen aan onze informatiemaatschappij. Ze hebben moeite om hun eigen doelen te realiseren en kunnen hun kennis en vaardigheden niet zelfstandig verder ontwikkelen. Omdat laag- en ongeletterdheid nauwelijks publiekelijk wordt besproken, denken veel mensen dat zij de enigen zijn met het probleem. Dit werkt gevoelens van schaamte in de hand. Velen verbergen deze achterstand, wat weer bijdraagt aan de instandhouding van het probleem.

Oorzaken

Oorzaken van laaggeletterdheid verschillen per individu. Er is niet één specifieke oorzaak aan te wijzen. Uit onderzoek blijkt dat de volgende mensen kwetsbaar zijn:

Mensen met algemene leer- en gedragsproblemen, zoals concentratiestoornissen en een tekort aan discipline, of met specifieke lees- en schrijfproblemen, zoals taalzwakte en dyslexie.
Mensen met een taalachterstand omdat thuis uitsluitend een buitenlandse taal wordt gesproken (bijvoorbeeld 2e en 3e generatie immigranten).
Mensen die opgroeien in een “taalarme” omgeving zonder boeken, kranten en tijdschriften en die niet gestimuleerd worden om te lezen en te schrijven.
Mensen met een groot schoolverzuim en weinig opleiding (bijvoorbeeld vanwege ziekte, een lichamelijke handicap, spijbelen, voortijdig schoolverlaten of een reizend bestaan).
Mensen die op school onvoldoende aandacht en begeleiding kregen.
Mensen bij wie de vaardigheden zijn weggezakt. Bij lezen, schrijven en rekenen geldt het motto “use it or lose it.” Als je deze vaardigheden niet onderhoudt, raak je ze kwijt.

De combinatie van de omvang van het probleem, de diversiteit van de mensen met een dergelijke achterstand en het gevoel van schaamte van de mensen zelf, maakt de aanpak van het probleem bijzonder complex. Om verkwisting van gelden, tijd en inzet te voorkomen en om een effectieve aanpak te garanderen moeten partijen in zowel de publieke als private sector, ieder met zijn eigen expertise, samenwerken op dit complexe gebied.

Begripsbepaling on- en laaggeletterdheid

Ongeletterd of analfabeet
Iemand is ongeletterd of analfabeet als deze persoon 15 jaar of ouder is en helemaal niet kan lezen en schrijven en dit ook nooit heeft geleerd.

Laaggeletterd of functioneel analfabeet
Iemand is laaggeletterd of functioneel analfabeet als hij zo weinig lees- en schrijfvaardigheden heeft, dat hij niet in staat is zich te ontwikkelen of te functioneren in de maatschappij, thuis en op het werk.

Niveaus van geletterdheid

De term geletterdheid staat voor de vaardigheid om gedrukte en geschreven informatie te gebruiken om te kunnen functioneren in de maatschappij. Geletterdheid wordt in niveaus gemeten. In Nederland zijn daar verschillende manieren voor.

IALS - internationaal meetinstrument om geletterdheid te meten
De Blokkendoos Educatie – meetinstrument om geletterdheid te meten binnen de Volwasseneneducatie
Raamwerk Nederlands als Tweede taal (Ook wel genoemd Europees referentiekader) – meetinstrument bij inburgering nieuwkomers

Het is dan ook niet zo eenvoudig om de media op uw Lees- en Schrijf!-punt een niveauaanduiding mee te geven. Overleg met de taalaanbieders in uw werkgebied is altijd noodzakelijk en als er niveau-aanduidingen op boeken staan is het belangrijk om te weten om welk meetinstrument het gaat.

IALS
Als lid van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) nam Nederland eind jaren 90 deel aan een internationaal onderzoek naar geletterdheid. De weerslag van dat onderzoek voor wat betreft Nederland is te lezen in het rapport Basisvaardigheden in Nederland (Houtkoop – 1999)
Functionele geletterdheid werd op drie onderdelen onderzocht:

prozageletterdheid - vaardigheid om kranten- en tijdschriftartikelen, fictie, te lezen en te begrijpen
documentgeletterdheid - de vaardigheid om informatie te begrijpen en te gebruiken uit documenten zoals sollicitatieformulieren, gebruiksaanwijzingen, bijsluiters, kaarten, tabellen en grafieken
kwantitatieve geletterdheid - de vaardigheid om rekenkundige bewerkingen toe te passen zoals het invullen van een cheque, het bepalen van de prijs bij het doen van boodschappen, het berekenen van de rente van een lening en dergelijke

Per onderdeel zijn vijf niveaus onderscheiden. Niveau 1 is het laagste niveau en niveau 5 het hoogste. De eerste twee niveaus zijn de niveaus waarbij men spreekt over functionele laaggeletterdheid. Volgens de UNESCO heb je minstens niveau drie nodig om in de huidige maatschappij te kunnen functioneren.

De Blokkendoos Educatie
In de Blokkendoos Educatie staan de eindtermen voor verschillende leergebieden in het volwassenenonderwijs beschreven. De niveaus die hier worden beschreven worden veelal gebruikt bij de alfabetisering van autochtone of Nederlands sprekende cursisten in de VE. Het begrip laaggeletterdheid verwijst ook hier naar de onderste twee niveaus’s.

Raamwerk NT2 ofwel het Europese referentiekader
Iedere inburgeraar moet volgens de nieuwe Wet Inburgering aantonen dat hij voldoende taalvaardig is en voldoende kennis heeft van de Nederlandse samenleving. Hiervoor moet hij een examen afleggen. Hij of zij slaagt als hij/zij NIVEAU A2 haalt. De niveaus die bekend staan als het Raamwerk NT2 zijn bedoeld om de taalvaardigheid te meten voor dit doel en deze doelgroep. Meer info: op de site van het Cito.

Vergelijking van de drie methoden

IALS

Blokkendoos

Raamwerk

Niveau 1

Niveau 2

Niveau A 1

Niveau A 2

Niveau 3

Niveau B1

In de reader laaggeletterdheid (Ella Bohnenn) staan de typeringen van de Blokkendoosniveaus beschreven.

Voor meer informatie over laaggeletterdheid:
www.alfabetisering.nl
www.leesenschrijf.nl